Azərbaycan 1997-ci ildə Ümumdünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) üzv olmaq üçün rəsmi müraciət etsə də, 29 ilə yaxındır bu proses yekunlaşmayıb. Bu müddətdə həm çoxtərəfli, həm də ikitərəfli danışıqlar davam etdirilib, qanunvericilik islahatları aparılıb, bir sıra ölkələrlə bazara çıxış üzrə razılaşmalar əldə olunub. Buna baxmayaraq, hələ də üzvlüyün qarşısında duran əsas iqtisadi və siyasi maneələr tam aradan qalxmayıb.
Danışıqlar hansı mərhələdədir?
Azərbaycan üzrə ÜTT İşçi Qrupu 1997-ci il iyulun 16-da yaradılıb. İlk iclas 2002-ci ildə Cenevrədə keçirilib. 2024-cü ilin sentyabrında İşçi Qrupun artıq 16-cı iclası baş tutub. Hazırda Azərbaycan həmin iclasdan sonra üzv ölkələrin təqdim etdiyi sualları cavablandırır.
Paralel olaraq, Azərbaycan bazara çıxış məsələləri üzrə ikitərəfli danışıqları da davam etdirir.
İndiyədək aşağıdakı ölkələrlə protokollar imzalanıb:
Türkiyə (2007)
Oman (2008)
BƏƏ (2008)
Gürcüstan (2010)
Qırğızıstan (2012)
Yaponiya (2024)
Honduras (2025)
Çin (2026)
Bu protokollarda Azərbaycanın maraqlarının təmin olunduğu bildirilir.
Əsas problem nədir?
Mütəxəssislərin fikrincə, danışıqların uzanmasının əsas səbəbi Azərbaycanın iqtisadi siyasəti ilə ÜTT-nin bazar liberallaşdırılması tələbləri arasında tam uzlaşmanın olmamasıdır.
Əsas fikir ayrılıqları dörd istiqamətdə cəmləşir.
1. Kənd təsərrüfatına subsidiyalar
Ən böyük mübahisə kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyi ilə bağlıdır. Azərbaycan ÜTT-yə inkişaf etməkdə olan ölkə kimi qoşulmaq və kənd təsərrüfatına istehsalın 10 faizi həcmində subsidiya vermək hüququnu qorumaq istəyir.
Lakin ABŞ və bəzi inkişaf etmiş ölkələr hesab edir ki, Azərbaycanın iqtisadi göstəriciləri buna əsas vermir və subsidiyaların maksimum 5 faizlə məhdudlaşdırılmasını tələb edirlər.
Bu məsələ illərdir razılaşdırılmayan əsas mövzulardan biri olaraq qalır.
2. Gömrük rüsumları
Azərbaycan qeyri-neft sənayesini qorumaq məqsədilə bəzi məhsullar üzrə yüksək idxal rüsumlarını saxlamaq niyyətindədir.
ÜTT isə idxal tariflərinin aşağı salınmasını, bazarın xarici məhsullar üçün daha açıq olmasını, proteksionist tədbirlərin məhdudlaşdırılmasını istəyir.
Bu isə yerli istehsalçıların rəqabət qabiliyyəti baxımından hökumət üçün həssas məsələ hesab olunur.
3. Xidmət sektorunun açılması
ÜTT maliyyə, sığorta, bank, telekommunikasiya və nəqliyyat sektorlarında xarici şirkətlər üçün daha sərbəst fəaliyyət imkanları tələb edir.
Azərbaycan isə yerli bank sektorunun qorunması, strateji xidmət sahələrində dövlət nəzarətinin saxlanılması, bəzi məhdudiyyətlərin davam etməsi mövqeyini müdafiə edir.
Bu istiqamətdə də yekun razılıq əldə olunmayıb.
4. Rəqabət mühiti və inhisarlar
ÜTT dövlət satınalmaları, rəqabət qaydaları və bazarda inhisarçı meyllərin aradan qaldırılması istiqamətində daha geniş islahatlar gözləyir.
Azərbaycan son illərdə bu istiqamətdə mühüm addımlar atıb.
Qəbul edilən əsas sənədlər bunlardır:
“Standartlaşdırma haqqında” Qanun;
“Texniki tənzimləmə haqqında” Qanun;
“Qida təhlükəsizliyi haqqında” Qanun;
Rəqabət Məcəlləsi.
Bununla belə, 2006-cı ildə təsdiq olunmuş Tədbirlər Planında nəzərdə tutulan bütün normativ-hüquqi aktların qəbulu hələ yekunlaşmayıb.
Çinlə razılaşma mühüm mərhələ sayılır
2025-2026-cı illərdə Azərbaycan və Çin arasında aparılan intensiv danışıqlar nəticəsində mallar və xidmətlər üzrə razılıq əldə olunub və 2026-cı ildə ikitərəfli protokol imzalanıb. Bu, Azərbaycanın üzvlük prosesində son illərin ən mühüm irəliləyişlərindən biri hesab edilir.
Eyni zamanda Tailand və Honduras ilə də ekspert səviyyəsində danışıqlar başa çatdırılıb.
Üzvlük nə verə bilər?
Ekspertlərin fikrincə, ÜTT-yə üzvlük Azərbaycanın ixrac imkanlarını genişləndirə, xarici investisiyaları artıra, beynəlxalq ticarətdə hüquqi təminatları gücləndirə, qeyri-neft sektorunun inkişafına əlavə imkan yarada bilər.
Lakin hökumət hesab edir ki, bu proses milli iqtisadi maraqlar tam qorunmaqla başa çatmalıdır.
Azərbaycanın ÜTT-yə üzvlüyünün gecikməsi danışıqların dayanması deyil, daha çox strateji iqtisadi maraqların uzlaşdırılması ilə bağlıdır. Ölkə bir tərəfdən beynəlxalq ticarət sisteminə inteqrasiyanı sürətləndirmək, digər tərəfdən isə kənd təsərrüfatı, qeyri-neft sənayesi və maliyyə sektorunun qorunmasını təmin etmək istəyir. Məhz bu balansın tapılması Azərbaycanın 29 ildir davam edən üzvlük prosesinin əsas çətinliyi olaraq qalır.
Samir Abdulla
