Dünya bazarında taxıl qiymətlərinin yüksəlməsi, Qara dənizdə davam edən müharibə və Yaxın Şərqdəki hərbi gərginlik ərzaq təhlükəsizliyini yenidən gündəmə gətirib.
Buğdanın qiymətinə təkcə məhsulun həcmi deyil, həm də ixrac marşrutları, daşınma xərcləri, yanacaq və gübrə qiymətləri təsir göstərir. Azərbaycan taxıl istehsalını artırsa da, xüsusilə ərzaqlıq buğda üzrə idxaldan asılılıq dünya bazarındakı dəyişiklikləri ölkə üçün əhəmiyyətli edir. Bəs hazırda dünya bazarında buğda neçəyə satılır, qiymətlər gələcəkdə necə dəyişə bilər və müharibələr Azərbaycanın un və çörək bazarına hansı riskləri yaradır?
Dünya bazarında taxıl neçəyədir?
Təqdim olunan məlumatlara görə, 2026-cı ilin sentyabrında qlobal taxıl qiymətləri indeksi 5,1%, buğda qiymətləri isə 6,3% artıb. Mövsümün əvvəlindən dünya bazarında buğdanın təxminən 30% bahalaşdığı bildirilir. ABŞ birjalarında buğda fyuçerslərinin qiyməti hər buşel üçün 6,80–6,90 dollar ətrafında dəyişir. Bu, bir ton üçün təxminən 250 dollar deməkdir. Parisin Euronext birjasında ərzaqlıq buğdanın qiyməti isə ton üçün təxminən 241,50 avro göstərilir.
Lakin birjalardakı fyuçers qiymətləri ilə fiziki buğdanın konkret ölkəyə çatdırılma qiyməti eyni deyil. Sonuncuya məhsulun keyfiyyəti, mənşə ölkəsi, daşınma, sığorta və digər xərclər də təsir göstərir.
Qiymətlər daha da arta bilərmi?
Mövcud proqnozlar taxıl bazarında qeyri-müəyyənliyin davam edəcəyini göstərir. Qiymətlərin gələcək istiqaməti əsasən yeni məhsulun həcmi, idxalçı ölkələrin tələbatı, hava şəraiti və beynəlxalq ticarət marşrutlarının vəziyyətindən asılı olacaq. Quraqlıq və digər əlverişsiz hava hadisələri məhsuldarlığı azalda bilər. Gübrə və yanacağın bahalaşması isə fermerlərin xərclərini artıraraq istehsalın maya dəyərinə təsir göstərir. İdxalçı ölkələrin bazara daha çox çıxması da qiymət artımını sürətləndirə bilər.
Bununla belə, qiymətlərin mütləq yüksələcəyini demək olmaz. Yaxşı məhsul, ixracın artması və tələbatın zəifləməsi bahalaşmanı məhdudlaşdıra bilər.
Ukrayna müharibəsi taxıl bazarına necə təsir edir?
Rusiya-Ukrayna müharibəsi dünya taxıl bazarının əsas risklərindən biri olaraq qalır. Hər iki ölkə beynəlxalq taxıl ticarətində mühüm rol oynayır. Qara dəniz limanlarının fəaliyyətində yaranan problemlər, infrastrukturun zədələnməsi və daşımaların təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər ixracın həcminə və xərclərə təsir göstərə bilər. Dəniz daşımalarının çətinləşməsi alternativ marşrutlara tələbatı artırır. Bu isə logistika xərclərinin yüksəlməsinə və bəzi bazarlarda tədarükün gecikməsinə səbəb ola bilər.
Rusiya taxılının ixracına tətbiq edilən məhdudiyyətlər və mümkün tranzit maneələri də bazar iştirakçılarının qərarlarına təsir göstərir. Bununla belə, qiymətlərə yalnız müharibə deyil, dünya üzrə məhsul ehtiyatları, digər ixracatçıların imkanları və idxalçıların tələbatı da təsir edir.
İran ətrafındakı gərginlik taxılı niyə bahalaşdıra bilər?
İran və Yaxın Şərqdə hərbi gərginlik taxıl bazarına bir neçə istiqamətdən təsir edə bilər. Əsas risklərdən biri Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazları ətrafında gəmiçilik təhlükəsizliyinin pisləşməsidir. Bu marşrutlarda yaranan problemlər daşınma müddətini və sığorta xərclərini artıra bilər.
Digər mühüm amil enerji qiymətləridir. Yanacağın bahalaşması kənd təsərrüfatı texnikasının işlədilməsi, məhsulun daşınması və emalı xərclərini artırır. Təbii qazın qiymətindəki yüksəliş isə azotlu gübrələrin istehsalını bahalaşdıra bilər.
Beləliklə, müharibə taxıl sahələrinə və ya anbarlara birbaşa zərbə endirməsə belə, istehsal və logistika xərcləri vasitəsilə dünya bazarına təsir göstərə bilər. Ancaq bu təsirin miqyası hərbi gərginliyin müddətindən və ticarət yollarında real fasilələrin yaranıb-yaranmamasından asılıdır.
Azərbaycanın taxıl ehtiyatı kifayət edirmi?
Azərbaycanda 2026-cı ilin yay mövsümündə 3,13 milyon tondan çox dənli və dənli paxlalı məhsul yığıldığı bildirilir. Bunun təxminən 1,53 milyon tonu buğda, 1,56 milyon tonu arpa olub. Orta məhsuldarlıq hektardan 33,9 sentner təşkil edib. Bu göstəricilər yerli istehsalın əhəmiyyətini göstərir. Lakin ümumi taxıl istehsalı ilə ölkənin ərzaqlıq buğdaya olan tələbatının ödənilməsi eyni məsələ deyil. Buğdanın keyfiyyəti, zülal və kleykovina göstəriciləri, saxlama şəraiti və un istehsalına yararlılığı da mühüm rol oynayır.
Azərbaycan ərzaqlıq buğda idxalında, xüsusilə Rusiyadan tədarükdə əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Buna görə də ixrac məhdudiyyətləri, dünya bazarındakı bahalaşma və nəqliyyat problemləri ölkənin idxal xərclərini artıra bilər. Ölkədə strateji ehtiyatların saxlanılması belə risklərin təsirini yumşaltmağa kömək edir. Bununla yanaşı, ehtiyatların real həcmi, keyfiyyəti və nə qədər müddətə daxili tələbatı ödəyə biləcəyi barədə aktual rəsmi məlumatlar vacibdir.
Çörəyin qiyməti arta bilərmi?
Dünya bazarında buğdanın bahalaşması Azərbaycanda çörəyin qiymətinin dərhal artacağı demək deyil. Çörəyin son qiymətinə unun maya dəyəri ilə yanaşı, enerji, əməkhaqqı, qablaşdırma, daşınma və satış xərcləri də təsir edir. Əgər bahalı idxal uzun müddət davam edərsə və un istehsalçılarının xərcləri yüksələrsə, qiymətlərə təzyiq yarana bilər. Əksinə, mövcud ehtiyatlar, yerli məhsul və sabit tədarük qiymət artımının qarşısını qismən ala bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ təkcə daha çox taxıl istehsal etmək deyil, həm də keyfiyyətli ərzaqlıq buğdanın payını artırmaq, suvarma və məhsuldarlıq problemlərini həll etmək, ehtiyatları qorumaq və idxal mənbələrini şaxələndirməkdir.
Dünya taxıl bazarında baş verənlər Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyi üçün ciddi izlənilməli siqnaldır. Müharibələr, iqlim riskləri və bahalaşan istehsal xərcləri qiymətləri yüksəldə bilər.
Samir Abdulla
