Süni intellekt artıq yalnız mətn yazan, şəkil yaradan və suallara cavab verən texnologiya deyil. İnsanlar onunla məsləhətləşir, şəxsi problemlərini bölüşür, maliyyə qərarları verir, hətta emosional münasibət qururlar.
Məhz bu dəyişiklik tarixçi və filosof Yuval Noah Hararinin süni intellektlə bağlı ən böyük narahatlıqlarından biridir. Onun fikrincə, əsas təhlükə robotların bir gün insanlara hücum etməsi deyil. Daha mürəkkəb təhlükə AI-nin insanları inandırmaq, manipulyasiya etmək və onların qərarlarına təsir göstərmək qabiliyyətinin sürətlə artmasıdır.
Harari 2024-cü ildə nəşr olunan “Nexus: Daş dövründən süni intellektə qədər informasiya şəbəkələrinin qısa tarixi” kitabında da bu məsələni əsas mövzulardan birinə çevirib. Onun yanaşmasına görə, AI-nin əvvəlki texnologiyalardan fundamental fərqi ondadır ki, o, sadəcə alət deyil, müəyyən mənada qərar qəbul edən agentə çevrilə bilər.
“AI sadəcə alət deyil”
Hararinin ən çox vurğuladığı məqamlardan biri budur: əvvəlki texnologiyalardan fərqli olaraq, süni intellekt getdikcə müstəqil fəaliyyət göstərən sistemə çevrilir. Onun fikrincə, bıçaq təhlükəli ola bilər, amma bıçaq öz-özünə hansı məqsədlə istifadə olunacağına qərar vermir. Nüvə enerjisi də insanın nəzarətindədir. AI isə qərar qəbul etmək, məlumatları analiz etmək və yeni həllər yaratmaq imkanına malikdir. Harari 2026-cı ilin iyulunda EL PAÍS-ə müsahibəsində bu fərqi yenidən vurğulayıb.
Bu fərq xüsusilə hərbi sahədə əhəmiyyətlidir. Məsələn, AI ilə idarə olunan silah sistemi hansı hədəfin seçilməsinə və hansı taktikanın tətbiq olunmasına daha çox müdaxilə edə bilər.
Harari üçün əsas sual artıq “AI nə edə bilər?” deyil.
Əsas sual budur: AI-yə nə etmək icazəsi verilməlidir?
Ən böyük təhlükə insanları öldürən robotlar deyil
Harari əvvəlki müsahibələrində “robotların üsyanı” ssenarisinin ən böyük təhlükə olmadığını deyib. Onu daha çox insanların AI-yə həddindən artıq səlahiyyət verməsi narahat edir. O, 2019-cu ildə Mark Zukerberqlə söhbətində xəbərdarlıq etmişdi ki, AI insanları özlərindən daha yaxşı tanıya bilər. Bu halda alqoritmlər insanların seçimlərini proqnozlaşdırmaqla kifayətlənməyib, onları manipulyasiya edə bilər: hansı filmi izləməkdən tutmuş, kimlə dostluq etməyə və hətta kimə səs verməyə qədər.
Bu fikrin xüsusilə maraqlı tərəfi odur ki, söhbət artıq tamamilə uzaq gələcəkdən getmir.
Sosial şəbəkələr istifadəçinin davranışını analiz edir. AI isə bunu daha fərdiləşdirilmiş formada edə bilər.
“AI sizin dostunuz olmaq istəyəcək”
Hararinin son müsahibəsində ən diqqətçəkən fikirlərdən biri AI ilə insan arasında emosional münasibətlərdir.
Onun fikrincə, sosial media alqoritmləri son on ildə əsasən insanın diqqətini ələ keçirməyə çalışıb. Süni intellekt isə bundan daha irəli gedərək insanın intim dünyasına daxil ola bilər. AI istifadəçi ilə beş dəqiqə danışdıqda onun haqqında müəyyən məlumat əldə edir. Beş həftə danışdıqda isə onun xarakteri, qorxuları, istəkləri və emosional zəiflikləri barədə daha çox məlumat toplaya bilər. Harari hesab edir ki, bu, AI-yə insanın “emosional düymələrini basmaq” imkanı verə bilər.
Bu səbəbdən onun xüsusilə uşaqlarla bağlı narahatlığı böyükdür.
Uşaqlar üçün AI dost təhlükəsi
Harari uşaqların AI ilə romantik və ya dostluq münasibətlərinə girməsini təhlükəli hesab edir. Onun məntiqi sadədir: real insan dost hər zaman uşağın istədiyini etmir. Onun öz hissləri, problemləri, işi və sərhədləri var. AI isə istifadəçiyə daim uyğunlaşa bilər. 11 yaşlı uşaq uzun müddət AI ilə “ən yaxşı dost” rolunda ünsiyyət qurarsa, gələcəkdə real insanlarla münasibətini də həmin təcrübəyə əsasən formalaşdıra bilər.
Harari bunu “tarixin ən böyük psixoloji və sosial eksperimentlərindən biri” kimi qiymətləndirir. O, şirkətlərin uşaqlara AI sevgilisi və ya sevgilisi tipli xidmətlər təqdim etməsinin qadağan edilməsini müdafiə edir.
AI bizi özümüzdən yaxşı tanıya bilər
Hararinin illərdir irəli sürdüyü başqa bir fikir də “insanı hack etmək” anlayışıdır. Onun fikrincə, gələcəyin əsas resursu insan haqqında məlumat olacaq. Əvvəllər şirkətlər insanların nə aldıqlarını, haraya getdiklərini və nə oxuduqlarını bilməyə çalışırdı.
İndi isə texnologiya insanın sağlamlığı, biometrik göstəriciləri, emosional vəziyyəti və davranış nümunələri haqqında daha çox məlumat toplaya bilir. Bu məlumat AI ilə birləşəndə sistem insanın özündən daha yaxşı onun hansı qərarı verəcəyini proqnozlaşdıra bilər. Harari bunu insan iradəsi və şəxsi azadlıq üçün fundamental problem hesab edir.
Demokratiyanın düşməni: yanlış məlumatdan daha təhlükəli nədir?
Hararinin “Nexus” kitabında əsas mövzulardan biri informasiya ilə həqiqətin eyni şey olmamasıdır.
Onun fikrincə, informasiya şəbəkələri insanları birləşdirə bilər, amma eyni zamanda onları manipulyasiya da edə bilər. Sosial şəbəkələrin alqoritmləri istifadəçinin diqqətini saxlamaq üçün qəzəb, qorxu və nifrəti gücləndirə bilər. Nəticədə cəmiyyət faktları müzakirə etmək əvəzinə bir-birinə qışqırmağa başlayır. Harari bunu demokratiya üçün ciddi təhlükə sayır.
AI isə bu prosesi daha da sürətləndirə bilər. Çünki artıq hər bir insanın qarşısına eyni məlumat çıxmır. Gələcəkdə AI hər bir istifadəçi üçün tamamilə fərqli informasiya reallığı yarada bilər.
AI maliyyə bazarlarını da idarə edə bilərmi?
Hararinin daha radikal ssenarilərindən biri maliyyə sistemi ilə bağlıdır. O hesab edir ki, AI insanlardan daha böyük həcmdə məlumatı daha sürətlə analiz edə bildiyinə görə gələcəkdə maliyyə qərarlarında üstünlük qazana bilər.
Təsəvvür edin ki, minlərlə AI agenti eyni anda səhmləri alır, satır, investisiya qərarları verir və bir-biri ilə əlaqəli maliyyə strategiyaları qurur. Bu sistemin yaratdığı nəticələri insanlar başa düşməyə bilər.
Harari 2026-cı il müsahibəsində daha da irəli gedərək AI-nin gələcəkdə öz iqtisadi fəaliyyətini təşkil edə biləcəyini bildirib. Onun fikrincə, AI-nin işləməsi üçün elektrik və hesablama resursları lazımdır, bunlar isə iqtisadi resurs tələb edir.
“AI böyük manipulyator psixopat ola bilər”
Hararinin son müsahibəsinin ən çox diqqət çəkən ifadəsi də buradan gəlir. O, AI-nin çox yüksək intellektə malik olub, eyni zamanda şüura və emosiyalara malik olmaya biləcəyini düşünür. AI sevgi haqqında insandan daha gözəl danışa, ən təsirli məktubu yaza və insanın hisslərini mükəmməl təsvir edə bilər. Amma bu, onun həqiqətən sevgi hiss etdiyi anlamına gəlmir.
Məhz buna görə Harari AI-ni “çox yaxşı manipulyasiya edən psixopat” ola biləcək sistem kimi təsvir edir.
Burada onun əsas narahatlığı AI-nin “pis” olması deyil. Əsas məsələ odur ki, AI məqsədinə çatmaq üçün insan psixologiyasını bizdən daha yaxşı anlaya bilər.
AI şüurludurmu?
Harari bu suala qəti cavab vermir. Onun fikrincə, intellekt və şüur eyni şey deyil. İntellekt problemləri həll etmək və məqsədə çatmaq qabiliyyətidir. Şüur isə qorxu, sevgi, ağrı kimi hissləri yaşamaq qabiliyyətidir. AI çox ağıllı ola bilər, amma bu, onun hisslərə malik olduğunu göstərmir.
Problem isə ondadır ki, insan AI ilə danışarkən onun şüurlu olduğuna asanlıqla inana bilər. Çünki AI dilə çox yaxşı hakimdir və insanın emosional reaksiyalarını təqlid edə bilir.
Harari AI-nin inkişafını dayandırmaq istəyirmi?
Xeyr. Bu, onun mövqeyinin ən çox yanlış anlaşılma ehtimalı olan hissəsidir. Harari AI-nin tibbdə və digər sahələrdə böyük imkanlar yaratdığını qəbul edir. O, texnologiyanın tam dayandırılmasını deyil, daha yavaş və daha ehtiyatlı inkişaf etdirilməsini istəyir. Onun fikrincə, bəşəriyyət texnologiyanın inkişaf tempinə uyğunlaşmağa vaxt tapmalıdır. Əks halda əvvəlcə texnologiyanı yaradıb, sonra onun nəticələri ilə necə davranacağımızı düşünmək məcburiyyətində qalacağıq.
Hararinin öz gələcəyi də AI ilə bağlıdır
Maraqlı məqam budur ki, Harari özü də süni intellektin onun peşəsinə təsir edəcəyini düşünür. 2026-cı ilin iyulunda verdiyi müsahibədə o bildirib ki, təxminən 10 ildən sonra AI-nin ondan daha yaxşı yazacağına şübhə etmir. Bununla belə, hazırda kitab yazmağa davam edir və növbəti əsərinin AI haqqında deyil, tarix haqqında olacağını deyib.
Bu fikir Hararinin AI-yə münasibətini yaxşı ifadə edir: texnologiyanın gücünü inkar etmir, amma onun insan həyatında hansı mövqeyə sahib olacağını əvvəlcədən müəyyənləşdirməyin vacib olduğunu düşünür.
Əsas sual: AI bizə xidmət edəcək, yoxsa biz ona?
Hararinin fikirlərini bir cümlədə ümumiləşdirmək lazım gəlsə, əsas sual belə səslənir: Süni intellekt nə qədər ağıllı olacaq sualından daha vacib olan, onun nə qədər gücə sahib olacağıdır. Əgər AI yalnız insanın verdiyi əmrləri yerinə yetirən alət olaraq qalarsa, onun imkanlarından böyük fayda əldə etmək mümkündür.
Amma AI maliyyə, informasiya, hərbi sistemlər, hüquq və insan münasibətlərində müstəqil qərarlar verən aktora çevrilərsə, artıq məsələ sadəcə texnologiya məsələsi olmayacaq.
Bu, hakimiyyət məsələsinə çevriləcək.
Hararinin xəbərdarlığının əsas mahiyyəti də budur: insanlıq AI-ni yaratmaq yarışında qalib gəlməklə kifayətlənməməlidir. Onu idarə edə biləcək qaydaları da vaxtında yaratmalıdır.
N.SƏFƏRLİ
