1970-ci illərin əvvəllərində sovet Bakısı kənardan tamamilə sakit, Xəzərin mehi ilə yaşayan tipik bir dənizkənarı paytaxt təsiri bağışlayırdı. Lakin bu sakitliyin arxasında, xüsusilə Bakı Dəniz Vağzalının estakadalarında və xarici sulara üzən gəmilərin göyərtələrində tam fərqli bir həyat qaynayırdı. Dəmir pərdənin arxasında yaşayan sovet insanı üçün xarici geyimlər, qərb musiqiləri, qızıl və valyuta əsl “əlçatmaz tapıntı” idi.
Bu tapıntını Bakıya gətirən əsas damarlardan biri Xəzər Gəmiçiliyinin beynəlxalq marşrutları idi.
Azpost.info “Kriminal qiraət” layihəsi çərçivəsində yeni yazını təqdim edir:
1971-ci ilin payızında Bakı Dəniz Vağzalında baş tutan və onlarla insanın həbsi ilə nəticələnən gizli əməliyyat isə təkcə Azərbaycanın deyil, SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (DTK) tarixinə ən səs-küylü qaçaqmalçılıq işlərindən biri kimi düşəcəkdi.
İlk İpucu: Həştərxan bazarındakı saxta pullar və Bakı izi
Hər şey 1971-ci ilin yazında, Həştərxan bazarlarından birində xarici valyutanın və yüksək keyfiyyətli xarici malların qanunsuz satışı zamanı bir alverçinin saxlanılması ilə başladı. Milisin dindirdiyi bu şəxs malların ona Bakıdan, konkret olaraq Xəzər Gəmiçiliyinin gəmilərində çalışan dənizçilər vasitəsilə ötürüldüyünü etiraf etdi. İş sadə milis hadisəsi olmaqdan çıxmışdı – dövlət sərhədinin pozulması və qaçaqmalçılıq xətti birbaşa DTK-nın nəzarətinə keçdi.
Bakı limanında gizli nəzarət gücləndirildi. Agentlər dəniz vağzalında, gəmilərin yanalma körpülərində və dənizçilərin tez-tez baş çəkdiyi kafelərdə izləmə aparırdılar. Tezliklə məlum oldu ki, Bakıda İrandan və digər Yaxın Şərq limanlarından gələn gəmilər vasitəsilə qapalı bir zəncir qurulub.
Gəmiyə sızan agent və “Kral” ləqəbli kapitan köməkçisi
Şəbəkənin rəhbərlərindən biri, kriminal aləmdə və liman işçiləri arasında “Kral” ləqəbi ilə tanınan, beynəlxalq reyslərdə üzən böyük bir yük gəmisinin kapitan köməkçisi idi. O, heç bir şübhə doğurmadan xarici limanlarda sovet qızılını satır, əvəzində isə Bakıya qızıl külçələr, dollar, o dövrdə dəbdə olan cins şalvarlar, neylon köynəklər və xarici vallar gətirirdi.
DTK bu şəbəkəni tam ifşa etmək üçün unikal bir addım atdı: gəmi heyətinin sırasına gənc bir xüsusi xidmət agenti daxil edildi. Aylarla davam edən çətin dəniz səfərlərində agent dənizçilərin etimadını qazandı və qaçaqmalın gəmidə hara gizlədildiyini, Bakı limanında kimlərə təhvil veriləcəyini, ən əsası isə milis daxilində şəbəkəyə göz yuman “himayədarların” adlarını öyrəndi. Mallar gəminin maşın şöbəsində, yanacaq çənlərinin gizli arakəsmələrində daşınırdı.
Gecə yarısı əməliyyatı: Bakı Dəniz Vağzalında tələ
1971-ci ilin oktyabr ayının soyuq bir gecəsində həmin gəmi İrandan Bakı limanına yan aldı. Şəbəkə üzvləri hər şeyin adi qaydada keçəcəyini düşünürdülər. Liman mühafizəsindəki adamları artıq “xəbərdar edilmişdi”.
Saat gecə yarısı 02:00-ı göstərəndə, içərisində külli miqdarda valyuta, xarici mallar və brilyant olan ilk bağlamalar gəmidən çıxarılıb dəniz vağzalının arxasındakı qaranlıq xiyabanda gözləyən “Qaz-21” (Volqa) markalı avtomobilə yüklənərkən əməliyyat başladı.
Limanın işıqları qəfil söndürüldü və hər tərəfdən DTK-nın xüsusi qrupları ərazini mühasirəyə aldı. Qaçaqmalçılar müqavimət göstərməyə, malların bir qismini dənizə atmağa çalışsalar da, bu, heç bir nəticə vermədi. Elə həmin gecə gəmidə, liman anbarlarında və şəbəkənin Bakının mərkəzində yaşayan üzvlərinin evlərində eyni vaxtda 15-dən çox axtarış aparıldı.
Axtarışlar zamanı o dövrün standartları üçün ağlasığmaz sərvət – yüz minlərlə sovet rublu dəyərində xarici valyuta, kiloqramlarla qızıl külçələr və SSRİ-də “qara bazar”ı bəsləyən minlərlə xarici geyim əşyası müsadirə olundu.
Məhkəmə prosesi qapalı keçirildi. Şəbəkənin başçıları, o cümlədən “Kral” ən ağır cəzalara – əmlakı müsadirə olunmaqla uzunmüddətli həbs düşərgələrinə məhkum edildilər. Bu əməliyyat Xəzər Gəmiçiliyində və Bakı limanında böyük bir təmizləmə dalğasına səbəb oldu, aylarla liman işçiləri arasında qorxu və gərginlik hökm sürdü. Bakı Dəniz Vağzalındakı o gecə yarısı əməliyyatı isə 70-ci illərin sovet Azərbaycanında gizli iqtisadiyyatın və qaçaqmalçılığın hansı miqyaslara çata biləcəyinin ən bariz sübutu kimi tarixə düşdü.
Orxan Əlizadə
Yazı 1970-ci illərin sovet dövrünə dair arxiv materialları, məhkəmə prosesləri və sənədlər əsasında analitik-bədii üslubda hazırlanıb.
