ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın yenidən kəskinləşməsi enerji bazarını silkələyib. Bir neçə gün ərzində investorların diqqəti siyasi bəyanatlardan daha çox bir suala yönəlib: Hörmüz boğazında enerji daşımaları təhlükə altına düşərsə, neftin qiyməti nə qədər yüksələ bilər?
Ötən həftənin nəticələri bazarın riskə reaksiyasını açıq göstərir. “Brent” markalı neft 7,6 faiz bahalaşaraq barreli 96,28 dollara çatıb. ABŞ-nin WTI nefti isə həftəni təxminən 10 faizlik artımla 91,48 dollarda başa vurub. Beləliklə, neft qiymətləri iyulun ortalarından bəri ən güclü həftəlik yüksəlişini nümayiş etdirib.
Bazarı bahalaşdıran əsas amil nədir?
Burada əsas məsələ təkcə ABŞ-İran qarşıdurmasının özü deyil. İnvestorları narahat edən əsas məsələ neftin fiziki olaraq bazara çatdırılmasında problem yaranması ehtimalıdır.
Hörmüz boğazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fars körfəzi ilə Oman körfəzini birləşdirən bu dar su yolu dünyanın ən mühüm enerji marşrutlarından biridir. Körfəzdəki neft və qaz ixracının böyük hissəsi bu marşrutdan keçir.
Hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi tanker şirkətlərinin təhlükəsizlik risklərini yenidən qiymətləndirməsinə səbəb olur. Gəmilərin hərəkətinin yavaşlaması və ya marşrutdan yayınması isə bazara dərhal təsir edir. Çünki neft bazarında qiyməti yalnız real çatışmazlıq deyil, çatışmazlıq ehtimalı da yüksəldə bilir.
Məhz buna görə bazarda “war premium” – müharibə mükafatı formalaşır. Treyderlər gələcəkdə tədarükün pozula biləcəyi ehtimalını indidən qiymətlərə daxil edirlər.
100 dollar həddi niyə vacibdir?
“Brent” artıq 96 dollardan yuxarıdır. Bu isə 100 dollar səviyyəsini yenidən bazarın əsas psixoloji həddinə çevirib. Əgər hərbi əməliyyatlar genişlənərsə, neft infrastrukturu və tanker daşımaları daha böyük risklə üzləşərsə, 100 dolların keçilməsi real ssenariyə çevrilə bilər.
Lakin burada mühüm fərq var. Neftin 100 dollara çatması ilə 100 dollarda qalması eyni şey deyil. Qiymətin uzun müddət yüksək qalması üçün bazarda real və davamlı tədarük çatışmazlığı yaranmalıdır.
Əksinə, diplomatik kanalların açılması, atəşkəs və Hörmüz boğazında təhlükəsizliyin bərpası “müharibə mükafatının” sürətlə azalmasına səbəb ola bilər.
Problem yalnız benzində deyil
Neft bahalaşanda ilk ağla gələn məhsul benzindir. Halbuki təsir daha genişdir.
Neft məhsullarının, xüsusilə dizelin bahalaşması nəqliyyat və logistika xərclərini artırır. Bu isə ərzaqdan sənaye məhsullarına qədər müxtəlif malların maya dəyərinə təsir edə bilər. Dizel bahalaşmasının təsiri xüsusilə böyükdür. Çünki yük maşınları, kənd təsərrüfatı texnikası, dəniz nəqliyyatı və bir sıra sənaye sahələri dizeldən geniş istifadə edir.
Nəticədə enerji böhranı tədricən inflyasiya probleminə çevrilə bilər.
ABŞ üçün də problem yaranır
Maraqlıdır ki, neftin bahalaşması yalnız enerji idxal edən ölkələri narahat etmir. ABŞ özü böyük neft istehsalçısı olsa da, yüksək enerji qiymətlərinin iqtisadiyyata təsirindən tamamilə qorunmur.
Bahalı yanacaq nəqliyyat xərclərini artırır, istehlakçının digər məhsullara ayırdığı vəsaiti azalda bilər və inflyasiya təzyiqini gücləndirə bilər. Bu isə ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin faiz siyasətini çətinləşdirir. Neft bahalaşması inflyasiyanı yenidən sürətləndirərsə, faizlərin aşağı salınması ilə bağlı gözləntilər zəifləyə bilər.
Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Neftin bahalaşması Azərbaycan üçün ilk növbədə ixrac gəlirləri baxımından müsbət amildir. Azərbaycanın əsas ixrac məhsullarından biri olan “Azeri Light”ın qiymətinin yüksəlməsi ölkənin neft gəlirlərini artıra bilər.
Lakin məsələnin digər tərəfi də var.
Azərbaycan enerji ixracatçısı olsa da, dünya iqtisadiyyatından təcrid olunmayıb. Qlobal neft şokunun yaratdığı yüksək inflyasiya, logistika xərclərinin artması və regional təhlükəsizlik riskləri ölkəyə də təsir göstərə bilər.
Bundan başqa, neftin qiymətinin kəskin yüksəlməsi uzunmüddətli üstünlük deyil. Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün daha əlverişli ssenari neftin sadəcə bahalaşması deyil, qiymətlərin sabit və proqnozlaşdırıla bilən olmasıdır.
İndi bazar nəyə baxır?
Qarşıdakı günlərdə üç amil əsas olacaq: ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın miqyası, Hörmüz boğazında tanker hərəkətinin vəziyyəti və diplomatik prosesin bərpa olunması.
Əgər gərginlik azalsa, hazırkı neft qiymətlərinin bir hissəsi geri qaytarıla bilər. Əgər əksinə, enerji infrastrukturu və tanker daşımaları daha ciddi təhlükə ilə üzləşsə, 100 dollar həddi uzun müddət gündəmdə qala bilər.
Başqa sözlə, neft bazarında hazırkı bahalaşmanın arxasında yalnız tələb və təklif dayanmır. Bazar hazırda müharibə riskini qiymətləndirir.
Bu risk azalmadığı müddətdə neftin qiymətində 100 dollarlıq hədd artıq uzaq görünmür.
Samir Abdulla
