Dünya bazarında neftin bahalaşması Azərbaycan üçün əlavə valyuta gəlirləri və büdcə imkanlarının genişlənməsi deməkdir. Lakin qlobal dizel bazarında yaranan gərginlik, daşınma xərclərinin artması və inflyasiya təzyiqləri ölkə iqtisadiyyatı qarşısında yeni çağırışlar yaradır. Əsas sual budur: neftdən gələn əlavə gəlirlər əhalinin gündəlik xərclərinə necə təsir edəcək?
Qlobal enerji bazarında qiymət dalğalanmaları Yaxın Şərqdəki geosiyasi gərginliklər və tədarük riskləri ilə əlaqələndirilir. Təqdim olunan məlumatlara görə, Brent markalı neftin qiyməti 106 dolları, Azərbaycanın ixrac etdiyi Azeri Light markalı neftin qiyməti isə 127 dollardır. Bu göstəricilər dövlət büdcəsində neftin bir bareli üçün nəzərdə tutulan 65 dollarlıq qiymətdən xeyli yüksəkdir.
Neftin bahalaşması Azərbaycana nə qazandırır?
Neft qiymətlərinin yüksəlməsi ilk növbədə Azərbaycanın ixrac gəlirlərinə müsbət təsir göstərir. Eyni həcmdə neft satıldığı halda daha yüksək qiymət ölkəyə daha çox valyuta daxil olması deməkdir. Bu, dövlət büdcəsinin gəlirlərini artırmaqla yanaşı, Dövlət Neft Fondunun maliyyə imkanlarını da genişləndirə bilər. Əlavə gəlirlər sosial proqramların maliyyələşdirilməsi, infrastruktur layihələri və iqtisadi sabitliyin qorunması baxımından hökumətin imkanlarını artırır.
Digər mühüm istiqamət manatın məzənnəsidir. Azərbaycan iqtisadiyyatında neft ixracından əldə olunan valyuta mühüm rol oynayır. Dünya bazarında yüksək neft qiymətləri ölkənin valyuta təklifini və ehtiyatlarını dəstəkləyən amillərdəndir.
Hazırda dolların rəsmi məzənnəsi 1,7000 manat səviyyəsindədir. Neft gəlirlərinin artması məzənnə sabitliyini qorumağa kömək edə bilər. Bununla belə, manatın gələcək dinamikası yalnız neftin qiymətindən deyil, valyuta tələbindən, idxalın həcmindən, dövlət xərclərindən və iqtisadi siyasətdən də asılıdır. Buna görə də yüksək neft qiymətlərini devalvasiya riskinin tam aradan qalxması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Dizel bazarındakı gərginlik qiymətlərə necə təsir edə bilər?
Qlobal enerji bazarında əsas risklərdən biri dizel yanacağının təchizatı ilə bağlıdır. Dizel beynəlxalq yükdaşımalarında, kənd təsərrüfatında, tikintidə və bir sıra istehsal sahələrində geniş istifadə olunur. Bu yanacağın dünya bazarında bahalaşması məhsulların istehsal və çatdırılma xərclərini artırır. Azərbaycan daxili dizel tələbatını əsasən Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodu hesabına ödəyir. Bununla belə, istehsalın təxminən 2 faiz azalması barədə göstərici və qlobal bazardakı gərginlik təchizatın davamlılığının əhəmiyyətini artırır.
Daxili bazarda qiymət və təchizat risklərini yumşaltmaq məqsədilə müəyyən hədd daxilində idxal olunan dizel və Aİ-92 markalı benzinə tətbiq edilən aksiz vergisinin hər ton üçün 1 manata endirilməsi nəzərdə tutulub. Bu güzəşt idxalın xərcini azaltmaqla bazarın təminatına kömək edə bilər.
Ancaq vacib məqam var: dünya bazarında dizelin bahalaşması Azərbaycanda pərakəndə yanacaq qiymətlərinin avtomatik artması demək deyil. Yerli qiymətlər, idxal şərtləri, vergi siyasəti və dövlətin tənzimləmə qərarları da nəticəyə təsir edir.
Ərzaq və digər məhsullar bahalaşa bilərmi?
Qlobal enerji bazarındakı gərginliyin əhali üçün ən hiss olunan nəticəsi dolayı qiymət artımları ola bilər. Azərbaycan bir sıra ərzaq və istehlak məhsullarını xaricdən idxal edir. Beynəlxalq daşınma və logistika xərcləri artdıqda bu məhsulların ölkəyə gətirilməsi də bahalaşa bilər. Xərclərin nə qədərinin son istehlakçıya ötürülməsi isə məhsulun növündən, təchizat zəncirindən, valyuta məzənnəsindən və satıcıların qiymət siyasətindən asılıdır.
Dizelin bahalaşması kənd təsərrüfatında texnikanın işlədilməsi, məhsulların daşınması və tikinti işləri üzrə xərclərə də təzyiq göstərə bilər. Bu artımlar istehsalçının maya dəyərinə təsir etdikdə, sonradan ərzaq və digər malların qiymətlərində özünü göstərə bilər.
Beləliklə, neftin bahalaşmasından əldə edilən əlavə gəlirlər ölkə üçün müsbət olsa da, dünya bazarındakı enerji şokunun bütün mənfi təsirlərini avtomatik aradan qaldırmır.
2026-cı ildə inflyasiya necə dəyişə bilər?
Təqdim olunan məlumatlarda Mərkəzi Bankın 2026-cı ilin sonuna illik inflyasiya proqnozunu 6,1 faizə yüksəltdiyi, İqtisadiyyat Nazirliyinin orta illik inflyasiya gözləntisinin 5,7 faiz olduğu bildirilir. Beynəlxalq Valyuta Fondu üçün 5,8 faiz, Asiya İnkişaf Bankı üçün isə 5,9 faiz göstəriciləri qeyd olunur. Bu rəqəmlərin son rəsmi hesabatlarla uyğunluğu dərc edilməzdən əvvəl dəqiqləşdirilməlidir. İnflyasiyanın yüksəlməsi əhalinin eyni gəlirlə daha az məhsul və xidmət ala bilməsi deməkdir. Xüsusilə ərzaq, nəqliyyat və gündəlik tələbat mallarının bahalaşması ailə büdcəsinə birbaşa təsir göstərir.
Digər tərəfdən, yüksək neft gəlirləri hökumətə qiymət təzyiqlərini yumşaltmaq üçün daha geniş maliyyə imkanları yarada bilər. Bunun real nəticəsi həmin gəlirlərin necə idarə olunmasından, büdcə xərclərindən və inflyasiya ilə mübarizə tədbirlərindən asılı olacaq.
Azərbaycan üçün əsas risk nədir?
Mövcud vəziyyətin iki tərəfi var: yüksək neft qiymətləri ölkənin maliyyə imkanlarını gücləndirir, dizel və logistika bazarındakı gərginlik isə daxili qiymətlərə təzyiq yarada bilər. Azərbaycan üçün əsas məsələ neftdən əldə olunan əlavə gəlirlərin yalnız cari büdcə imkanlarını genişləndirməsi deyil, həm də iqtisadi sabitliyin qorunmasına xidmət etməsidir. Bunun üçün inflyasiya risklərinin izlənilməsi, daxili istehsalın dəstəklənməsi, yanacaq təchizatının davamlılığının qorunması və idxaldan asılılığın azaldılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, neftin bahalaşması Azərbaycan üçün müsbət maliyyə fürsətidir. Lakin əhalinin bu fürsətdən real fayda görməsi qiymət sabitliyinin qorunmasından və əlavə gəlirlərin iqtisadiyyata necə yönəldilməsindən asılı olacaq.
Samir Abdulla
